Zelfbeoordeling, beoordeling door anderen en validering

In het kort

• CH-Q (Schweizerisches Qualifikationsprogramm zur Berufslaufbahn) onderscheidt vier structuurniveaus: zelfevaluatie, evaluatie door anderen, validering en wetgeving als kader.
• Binnen die niveaus lopen vijf processtappen, A tot en met E, van zelfinschatting tot formele erkenning.
• CH-Q zelf omvat de zelfbeoordeling en, beperkt, de beoordeling door anderen; formele validering is het domein van overheid en EVC-aanbieders.
• De stappen zijn naast de vier fasen van de Europese Raadsaanbeveling uit 2012 te leggen: identificatie, documentatie, beoordeling en certificering.
• Begeleiden en beoordelen doen in CH-Q verschillende mensen, zodat je begeleider niet ook je beoordelaar is.

Waarom CH-Q beoordeling in lagen ordent

CH-Q gaat uit van de gedachte dat mensen hun eigen sterkten vaak onvoldoende kennen. Daarom begint de methode bij jezelf: wat heb je gedaan, wat kun je, hoe kijk je daar zelf naar? Pas daarna komen de blik van anderen en, als je dat wilt, een formele erkenning.

Die volgorde is bewust. Het portfolio en het resultaat zijn van de deelnemer zelf; ook de vakliteratuur over de methode benadrukt dat. Jij bepaalt wat je met je bevindingen doet en met wie je ze deelt. Een beoordeling door anderen is dus een stap die je zet als je daar iets mee wilt.

In de Zwitserse beschrijving van de methode staat een drieluik centraal. Je beoordeelt jezelf (Selbstbeurteilung), anderen beoordelen jou (Fremdbeurteilung) en een bevoegde instantie kan je competenties formeel erkennen. Binnen de eerste twee valt steeds een onderscheid tussen inschatten en waarderen: eerst stel je vast wat er is, dan geef je er een waarde aan.

De vier structuurniveaus

CH-Q beschrijft vier niveaus waarop beoordeling plaatsvindt. Je kunt ze zien als lagen, elk met een eigen instrument.

1. Zelfevaluatie: het instrument is het persoonlijke portfolio. Jij bent hier de enige beoordelaar.
2. Evaluatie door anderen: het instrument is het dossier, een selectie uit je portfolio voor één doel, zoals een sollicitatie, een studie of een EVC-traject. Anderen kijken mee en geven een oordeel.
3. Validering: een bevoegde instantie erkent formeel wat je kunt. Dit gebeurt buiten het CH-Q-traject.
4. Wetgeving als kader: de wet bepaalt binnen welke grenzen erkenning kan plaatsvinden.

Het verschil tussen portfolio en dossier is praktisch. Het portfolio is je complete persoonlijke archief. Het dossier stel je samen voor een specifieke gelegenheid en bevat alleen wat daarvoor relevant is. Daarmee is het dossier de brug naar het tweede en derde niveau.

De vijf stappen van A tot en met E

Op die structuur zitten vijf processtappen. Ze vormen een route van binnen naar buiten.

• A, zelfinschatting: je beschrijft wat je hebt gedaan en kunt, legt dat periodiek vast en reflecteert erop.
• B, zelfwaardering: je zet je eigen dossier af tegen eisen van buiten, bijvoorbeeld een functieprofiel of een extern competentieprofiel.
• C, inschatting door anderen: een procesbegeleider geeft feedback op wat je hebt beschreven.
• D, waardering door anderen: een inhoudsdeskundige of assessor beoordeelt je dossier.
• E, validering: een bevoegde instantie erkent formeel wat je kunt.

Bij A en C, het eerste paar, gaat het om inschatten: beschrijven en inzicht geven, eerst door jezelf en dan door een ander. Bij B en D, het tweede paar, gaat het om waarderen: wegen ten opzichte van een maatstaf, eerst door jezelf en dan door een ander. Stap E sluit de rij af met een uitspraak die buiten het eigen traject geldt.

Je hoeft niet alle stappen te doorlopen. Wie vooral inzicht en een actieplan zoekt, komt met A en B een heel eind. Wie een formeel bewijs nodig heeft, heeft ook de latere stappen nodig.

CH-Q en het Europese kader

Wat CH-Q zelf dekt en wat niet

CH-Q omvat zelfbeoordeling volledig en beoordeling door anderen beperkt. Concreet doorloop je A en B, krijg je feedback van je groep en begeleider (C), en beoordeelt een onafhankelijke assessor voor het certificaat CH-Q 1 je portfolio en actieplan. Dat laatste is een vorm van stap D binnen het eigen kwaliteitssysteem van CH-Q.

Formele validering (E) valt buiten de methodiek. Dat is het domein van overheid en EVC-aanbieders. CH-Q is daarmee geen EVC-procedure en leidt zelf niet tot formele erkenning. Het kan er wel op voorbereiden: module 1C is bedoeld voor de voorbereiding op een sollicitatie of kwalificatieprocedure, zoals EVC. Meer over het verschil lees je in CH-Q en EVC: verschil en samenhang.

De CH-Q-stappen naast de vier EU-fasen

De Raadsaanbeveling van 20 december 2012 over validatie van niet-formeel en informeel leren onderscheidt vier fasen: identificatie, documentatie, beoordeling en certificering. Het CH-Q-beoordelingsmodel sluit daar goed op aan, al is dat een interpretatie en geen officiële gelijkstelling: de aanbeveling beschrijft validatie in het algemeen en is niet op CH-Q geschreven.

CH-Q-stap	Wat er gebeurt	EU-fase	Dekt CH-Q dit zelf?
A. Zelfinschatting	Beschrijven, periodiek vastleggen en reflecteren	Identificatie en documentatie	Ja
B. Zelfwaardering	Eigen dossier afzetten tegen externe eisen	Voorbereiding op beoordeling	Ja
C. Inschatting door anderen	Feedback van een procesbegeleider	Voorbereiding op beoordeling	Ja, in de groep en met begeleider
D. Waardering door anderen	Beoordeling door inhoudsdeskundige of assessor	Beoordeling	Beperkt, binnen het eigen kwaliteitssysteem
E. Validering	Formele erkenning door bevoegde instantie	Certificering	Nee, dit ligt buiten CH-Q

CH-Q is dus sterk in de eerste fasen, waar het om zichtbaar maken en vastleggen gaat. Voor de laatste fase, waar een bevoegde instantie een formele uitspraak doet, heb je een extern traject nodig. Het Europese kader komt uitgebreider aan bod in Europees kader voor validatie van leren.

Rollen en een extern voorbeeld

Procesbegeleider en assessor: twee rollen

In het CH-Q-systeem zijn begeleiden en beoordelen principieel gescheiden. Wie je helpt je portfolio op te bouwen, beoordeelt het niet. Dat is eerlijk voor jou en voor de beoordeling: je kunt in het traject vrij twijfelen en bijsturen zonder dat iemand je daarop afrekent, en de band met je begeleider kleurt het oordeel niet. Het principe is conform de Europese gemeenschappelijke principes voor validatie uit 2004.

De rollen zijn gekoppeld aan de certificeringsniveaus. Niveau 2 gaat over leer- en procesbegeleiding, de rol die bij stap C feedback geeft. De beoordeling bij niveau 1 doet een onafhankelijke assessor, een trainer met certificering op niveau 3. Meer over die niveaus staat in Certificeringsniveaus 1 tot en met 4 en over de assessor in Kwaliteitsborging, label en assessor.

Een Zwitsers voorbeeld van een extern kader

Een voorbeeld van een extern beoordelingskader in Zwitserland is het eidgenössische Fachausweis Ausbilder/in, het federale vakdiploma voor opleiders. In 2002 verscheen daarvoor een CH-Q Validierungs-Dossier, dat in 2010 is herzien. De formele toetsing is daarbij van de instantie achter dat diploma, niet van CH-Q.

Datzelfde jaar kreeg Zwitserland een nieuwe beroepsopleidingswet, met artikel 37 over de erkenning van niet-formeel verworven competenties. Het voorbeeld is geen blauwdruk voor Nederland. Het laat wel zien hoe de taken verdeeld zijn: de methodiek helpt competenties zichtbaar te maken en te onderbouwen, het externe kader bepaalt wat de erkenning waard is.

Wil je weten hoe zo’n traject er voor jou uit zou kunnen zien, neem dan contact op.